Pitot Tüpü Nedir? Pitot Tüpü Nasıl Çalışır?

pitot-tupu-nedir

Uçaklar günümüz havayolu taşımacılığının vazgeçilmez araçlarıdır ve binlerce farklı parçanın birleşiminden oluşurlar. Bu parçalardan bazıları uçaklar için oldukça kritik bir öneme sahip olmasına rağmen çalışma prensipleri oldukça basittir. Pitot tüpü de bu parçalardan yalnızca birisidir. Bu yazımda pitot tüpü nedir, ne işe yarar ve pitot tüpü nasıl çalışır gibi sorulara cevap vermeye çalışacağım.

Pitot Tüpü Nedir?

Pitot tüpü bir akışkanın hızını ölçmeye yarayan tüp şeklindeki yapıdır. 1732 yılında Fransız bilim insanı Henri Pitot tarafından Sen Nehri’nin debisinin ölçülmesi için icat edilen pitot tüpünün diğer adı Prantdl tüpüdür. Çalışma prensibi oldukça basit olan pitot tüpü, hava ve su araçlarında hız ölçüm cihazı olarak kullanılır.

Pitot Tüpü Ne İşe Yarar?

Aslında pitot nedir sorusuna cevap verirken pitot tüpü ne işe yarar sorusunu da cevaplandırdım fakat ayrı bir başlık altında daha detaylı açıklamak istiyorum.

Pitot tüpü bir akışkanın oluşturduğu basıncın ölçülmesini sağlar. Akışkanın basıncından yola çıkılarak Bernoulli Denklemi sayesinde akışkanın hızının ölçülmesi sağlanır. 20. yüzyıldan itibaren üretilen uçaklarda hız ölçüm cihazı olarak kullanılmaktadır. Uçaklarda bulunan pitot tüpleri genellikle 1 cm çapında ve 25 cm uzunluğundadır. Pitot tüpleri çoğunlukla uçakların burun uçları veya kanat hücum kenarları gibi hava akışının düzenli olduğu alanlara yerleştirilirler. Hız ölçümünün doğru bir şekilde yapılabilmesi için pitot tüpleri akışkanın akış ekseni doğrultusunda konumlandırılmalıdırlar.

Pitot Tüpü Nasıl Çalışır?

Pitot tüpü, hava pitot tüpünden geçerken uçak ve akışkanın birbirine göre hareketinden dolayı oluşan dinamik basıncın ve havanın tüm yüzeylere yaptığı statik basıncın toplamını ölçer. Toplam basıncın diğer adları bileşke basınç, pito basıncı ve koçbaşı basıncıdır. Pitot tüpünden gelen pito basıncından dolayı sistemdeki diyaframlar genişler. Statik deliklerden gelen statik basınç ise diyaframın daralmasına sebep olur. Pito basıncı ile statik basıncın bileşkesi alınarak dinamik basınç değerine ulaşılır. Dinamik basınç formülünden uçağın hızı hesaplanır. Bu durumu aşağıdaki şekilde formülize edebiliriz.

  • Pito Basıncı (PT) = Statik Basınç (PS) + Dinamik Basınç (PD)
  • PT = PS + (ρV2)/2
  • V = (2*(PT – PS)/ρ)1/2
  • (V: Hız, ρ: Yoğunluk, P: Basınç)

Pitot Tüpü Neden Önemlidir?

Pitot tüpü nedir diye başladığım yazıma pitot tüpünün önemini anlatarak devam etmek istiyorum.

Uçaklar havada kalabilmek için belli bir hız değerinin üzerinde uçmak zorundadırlar. Aksi takdirde kanatların alt ve üst yüzeyleri arasında yeterince basınç farkı oluşturulamamasından dolayı stol (perdövites) olurlar. Stol, uçağa etki eden taşıma kuvvetinin azalmasından veya yok olmasından dolayı uçağın hava da tutunamaması durumudur. Uçakların kalkış anında veya alçak irtifada uçarken stol durumuna düşmesi büyük facialarla sonuçlanabilir. Ayrıca uçaklar için üretici firmaları tarafından belirlenmiş azami hız limiti vardır. Uçakların belirlenen azami hız değerlerini aşmasından dolayı uçaklarda parça kopması gibi yapısal hasarlar meydana gelebilir. Bunlardan dolayı hız göstergelerindeki değerlerin doğru ve tutarlı olması çok önemlidir. Başka bir deyişle pitot tüplerinin uçağın hızını doğru bir şekilde ölçmesi uçakların güvenli uçabilmesi için gereklidir. Yüksek irtifalarda hava sıcaklığı -60 °C’ye ulaşabildiği için pitot tüplerindeki buzlanmayı önlemek için ısıtıcı sistemler kullanılır.

Pitot Tüpleri Neden Kılıfla Kapatılırlar?

Uçaklar belli süre karada kalacaksa bazı bölgeleri özel korumalar ile pislik, böcek vb. şeyler yüzünden bir yerlerin tıkanmasını önlemek için kapatılmalıdır. Pitot tüpleri bu bölgelerden birisidir. Fakat bu korumalar uçuştan önce kesinlikle çıkartılmalıdır. Yakın tarihimizde pitot tüplerinin kapatılmamasına bağlı olarak bozulmasından kaynaklı 2 uçak kazası gerçekleşmiştir. Bunlardan birisi bir Türk havayolu şirketinin iflas etmesine sebep olmuştur.

  • 6 Şubat 1996 yılında yaşanan olaya bakıldığında, 1 ay süre ile Dominik Cumhuriyeti’nde uçağı yerde bekleten havayolu şirketi, bu süre içinde pitot tüplerini kapatmadığı için pitot tüplerinden birine arı girmiştir. Pitot tüpünün içindeki arıdan dolayı kaptan pilot Ahmet ERDEM ve yardımcı pilot Aykut GERGİN’in hız göstergelerinde oluşan tutarsızlıklar sebebiyle uçak, kalkıştan kısa bir süre sonra Atlas Okyanusu’na düşmüştür. Kazada 11’i Türk olmak üzere toplam 189 kişi ölmüştür. Kazadan birkaç ay sonra Türk havayolu şirketi Birgenair iflas etmiştir.
  • 12 Mart 2018’te Başaran Holding’e ait özel jet İran toprakları üzerinde düşmüş ve 11 kişin ölümüne sebep olmuştur. Mart 2020’de yayınlanan raporda; kazaya sebep olabilecek ana nedenlerden birisi olarak pitot tüplerinin belirli nedenlerden dolayı bozulması gösterilmiştir.

Tavsiye Yazı: Emniyet Katsayısı Nedir? | Emniyet Katsayısı Nasıl Hesaplanır?

Bu yazımda pitot tüpü nedir, pitot tüpü ne işe yarar ve nasıl çalışır gibi soruları mümkün olduğunca cevaplamaya çalıştım. Soru ve görüşlerinizi yorum kısmından benimle paylaşabilirsiniz.

One Comment
  1. Avatar

YORUM YAP

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir