Baca Nedir? Baca Çeşitleri Nelerdir?

Hepimizin evlerinin çatısında, bindiği vapurlarda bulunan günlük hayatta pek çok kez gördüğümüz bacalar hakkında ne kadar bilgiye sahibiz? Baca deyip geçmemek lazım çünkü bacalar yaşam alanlarımızda oldukça büyük kolaylıklar sağlamaktadırlar. Bu yazımda sizlere baca nedir , baca çeşitleri nelerdir ve baca hesabı nasıl yapılır konuları hakkında detaylı bilgi vereceğim.

baca nedir
Sanayi tipi baca modeli

Baca Nedir?

Yapılardaki çeşitli hizmetleri yerine getirmeyi sağlayan kanallara baca adı verilmektedir. Bu hizmetlerin en başında yakıt sonucunda oluşan gazların baca kanalı ile dışarıya atılması gelmektedir. Atık gaz olarak adlandırılan bu gazlar genellikle; şömine, fırın, soba gibi ekipmanlar nedeniyle oluşmaktadır. Baca hizmetlerinden bir diğeri ise sıcak gazın hat içinde belirlenen hızda dolaşması için iyi bir çekiş sağlayan yapı elemanı olmasıdır. Bacaların etkisinin arttırılması ise bacanın, dikey veya dikeye çok yakın şekilde konumlandırılması ile mümkündür. Dikey konumlandırma sayesinde yanma olayından alınan verim miktarı artacaktır.

Baca Çalışma Prensibi Nasıl Olmalıdır?

Bacaların genel ve asıl amacı içindeki atık gaz olarak adlandırdığımız havayı dışarıya atmasıdır. Bu atık gaz tahliyesini mümkün kılmak için en önemli etken hava yoğunluğudur. Hava yoğunluğu bacalarda iç ve dış yoğunluk olarak ele alınır. İyi bir tahliye için baca içindeki hava yoğunluğu baca dışında mevcut olan hava yoğunluğundan az olmalıdır. Hava yoğunluğu dengesini baca içi sıcaklığını artırarak sağladığımız için bacanın iç kısmı, dış kısmından sıcak olmalıdır. Sıcak hava bacadan çıkmaya odaklı hareket yapacağı için atık gazlar ile birlikte bir çıkış sağlanacaktır. Bu şekilde baca, çalışma prensibini en doğru şekilde yerine getirmektedir.

Baca Çeşitleri Nedir?

Bacalar hizmet amaçları doğrultusunda beş grubu ayrılmaktadır. Bu gruplandırmayı yapmak yapı inşaatında baca seçimi konusunda kolaylık sağlar. Bacaları aşağıdaki gibi gruplandırabiliriz;

  • Ateş Bacaları
  • Tesisat Bacaları
  • Çöp Bacaları
  • Havalandırma Bacaları ve Işıklıklar
  • Şönt (Shunt) Bacalar

Genel olarak baca çeşitleri bu şekildedir. Konuyu daha doğru anlatabilmek için her baca türünü detaylı şekilde açıklamak istiyorum.

Ateş Bacaları

Kalorifer, soba, şömine, fabrikalarda bulunan ocak veya kazanlarda yanan yakıtların dumanını atmosfere atmak için kullanılan baca çeşitleridir. Bu yakıtlar katı, sıvı ve gaz olabilmektedir. Ateş bacaları genellikle 500°C ve üstü baca gazı sıcaklığı durumunda tercih edilir. Ateş bacalarının yapımında genellikle tuğla, beton künk, pişirilmiş kil künk ya da özel baca blokları kullanılmaktadır.

ateş bacası nedir
Sanayide ateş bacası örneği

Tesisat Bacaları

Adından anlaşıldığı gibi yapı içindeki tesisatın döşenmesini sağlayan baca çeşididir. Binalarda bulunan havalandırma, elektrik, kalorifer, klima, televizyon, telefon, sıcak su gibi boru ve kablolardan oluşan tesisatları bir araya toplayan ve dışardan kötü görüntü oluşturmasını engelleyen bacalardır.

Bu tesisat sistemlerinde oluşan herhangi bir sorunu çözmek ya da baca içinde çalışabilmek için sac kapak tarzı kapaklar eklenmelidir. Bu sayede ilerde oluşan sorunlarda sadece bu kapaklardan tesisat sistemine ulaşılır ve hızlıca çözüm elde edilir.

Tesisat bacası tasarımı yeterli genişlikte olmalıdır. İçinde mutlaka tırmanma merdiveni ve her katta çalışma alanı için platform bulunmalıdır.

Çöp Bacaları

Özellikle çok katlı binalarda (hastane, okul, konut) insan sağlığına zarar vermemesi adına ve hızlıca çöp toplama amacıyla yapılan bacaların geneline verilen addır.

Çöp bacalarını genel özellik bakımından inceleyecek olursak, 30 cm çapa sahip bu bacalar dairesel kesitli olup; beton, galvanizli sac ya da kil künkler ile yapılmaktadır. Uygulandığı binada her katta bulunacak şekilde hermetik kapaklı giriş ağızları bulunmalıdır. Bu bacalara mutlaka havalandırma bacası da eklenmelidir. Aksi taktirde havasız ortam kısa sürede olumsuz sonuçlar doğuracaktır. Ek olarak bu bacalar belirli periyotlarla mekanik bir fırça ile temizlenmelidir.

Çöp bacası nedir

Çöp bacasına atılan atıklar için dikkat edilecek en büyük kural ise çöplerin direkt olarak değil poşetlenerek sıkı bağlı şekilde atılmasıdır. Bu şekilde çöpler dağılmayacaktır ve çevre kirliliği önlenecektir.

Havalandırma Bacaları ve Işıklıklar

Havalandırma bacalarında asıl amaç yapıdaki kötü havayı dışarıya çıkarmak ve içeriye temiz hava girmesini sağlamaktır. Eğer bu işlem kot farkı sorunu yaşayan ya da alt katta bulunan dairelere ışık sağlamak amacıyla yapılıyorsa ışıklık olarak adlandırılır. Havalandırma bacalarından yararlanacak bölümler arasında yatak odaları, mutfak, banyo, WC pencereleri ve kısmen oturma odaları da bulunabilir.

Havalandırma bacalarının kesitleri genellikle dikdörtgen olarak tasarlanmaktadır. Dikdörtgen bacanın kenar uzunlukları 1.00 – 2.50 metre arasındadır. Havalandırma bacaları ateş bacaları gibi örülmektedir. Ancak bu bacalarda en önemli detay dikdörtgenin kenar uzunlukları 1/3 bağıntısı içermelidir.

Şönt (Shunt) Bacalar

Şönt olarak adlandırılan bacalar aslında hem ateş bacası hem de havalandırma bacası olarak tasarlanmaktadır. Bu bacalar genellikle kalorifer sistemi içeren binalara yapılmaktadır.

Baca sisteminde, ana hatta her daireden ek soba boruları veya havalandırma delikleri bağlanmaktadır. Şönt bacalar normal tuğladan yapılabildiği gibi özel kalıplar ile oluşturulan beton bloklardan da yapılabilir. Bloklar aralarına çimento harcı konulması şartıyla üst üste yerleştirilerek örülmektedir. Blok boyutları;

  • En; 16, 20, 26 cm
  • Boy; 41, 56 cm
  • Yükseklik; 25 cm
  • Et kalınlığı; 3 cm şeklindedir.

Bacaların Yapım Kuralları ve Düzenleme Şekilleri

Buraya kadar baca nedir ve baca çeşitleri nelerdir konularından bahsettim. Şimdi de baca imalatı yaparken nelere dikkat etmeliyiz bu soruyu cevaplandırmak istiyorum.

  • Bacalar muhakkak iç duvarlarda düzenlenmesi gereken yapılardır. Bu şekilde bacanın içinde bulunan hava yoğunluğu dış atmosferdeki yoğunluktan daha az olacaktır. Bu şekilde baca daha iyi bir çekiş sağlayacaktır.
  • Bacanın uzun kenarı çatının eğimine paralel olmalıdır.
  • Bacalar, yapıda olabildiğince bir arada konumlandırılmalı ve çatıya en az sayıda olacak şekilde çıkartılmalıdır.
  • Bacalar, çatı mahyalarını ve birleşim noktalarını kesmemelidir. (Zorunlu yapılacaksa baca eğimi 60° altında kalmalıdır.)
  • Baca, en yüksek çatı mahyası seviyesinden veya komşu binada mevcut üst kot sınırından en az 50 cm yukarıda olmalıdır.
  • Her soba ve ocak için ayrı baca yapılmalıdır. Aynı zamanda tek bir baca kanalına çok fazla baca deliği açılmaması sağlanmalıdır. (Zorunlu olarak açmak gerekirse her delik arasına en az 30 cm yükseklik olması sağlanmalıdır)
  • Borular, baca içine en fazla duvar kalınlığı kadar girilmelidir.
  • Baca içi derz aralıkları harçla en iyi şekilde doldurulmalıdır. Düz derz tercih edilmeli ve iyi bir perdah yapılmalıdır. Kesinlikle sıva yapılmamalıdır.
  • Baca dış yüzeyi ders arasından çıkabilecek olası ateş sebebiyle mutlaka sıvanmalıdır.
  • Eğer baca ahşap döşemeden geçiyorsa çevresinin ısıdan olumsuz etkilenmemesi için ‘baca kasnaklaması’ yapılmalıdır. (Kasnak baca yüzeyinden en az 20 cm geride olmalıdır. Araya yanmaz malzeme konularak yalıtım yapılmalıdır.
  • Baca içerisinde zamanla oluşan kurumun temizlenmesi açısından bodrumda kat döşemesinden en az bir tane ve 70 cm yukarıda konumlandırılacak şekilde temizleme deliği eklenmelidir.
  • Bir önceki maddede bahsettiğim temizleme delikleri bacalı ve çok katlı binalarda her katta olacak şekilde tasarlanmalıdır.
  • Baca kesitleri ağırlıklı olarak kare dikdörtgen veya dairesel kesitlere sahip olmaktadır. Baca dip kısımlarında yağmur, kar gibi suların girmesini engellemek için bakır ya da çinko sac kullanılmalıdır. Baca üzerine de aynı malzemeden başlık kısmı eklenmesi gerekmektedir.

Baca Tipleri ve Özellikleri

Baca tipleri, bacanın imalatı açısında oldukça önemlidir. Baca imalat süreci, kullanılacak malzeme türüne göre değişiklik göstermektedir. Malzeme seçimi sonucunda bacaları sınıflandırmak mümkündür. Bacalar, aynı zamanda cidar sayılarına göre de sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırmayı aşağıdaki tabloda rahatça görebiliriz;

Baca Sistemi İstenen Özellikler Avantajlar
Tek Cidarlı Kagir Gaz sızdırmazlığı ve yanma dayanımı
Tek Cidarlı Som Duvarlı Gaz sızdırmazlığı ve yanma dayanımı Hızlı ve basit montaj olanağı bulunması
Tek Cidarlı Düşey Delikli Gaz sızdırmazlığı ve yanma dayanımı Az malzeme, hafiflik ve iyi ısı yalıtımı sağlaması
Çift Cidarlı Gaz sızdırmazlığı, yanma dayanımı ve asit dayanımı Aside dayanaıklı yapıda olması, sürtünme direncinin yüksek olması ve hareketli iç boru
Üç Cidarlı Isı Yalıtımlı Gaz sızdırmazlığı, yanma dayanımı ve iyi ısı yalıtımı Düşük oranda atık gaz sıcaklığı olması
Neme Duyarsız Isı Yalıtımlı Gaz sızdırmazlığı, yanma dayanımı ve neme duyarsızlık Universal montaj olanağı sağlaması

Seramik Baca

Seramik bacalar kullanılacak yakıt bakımından, odun, doğalgaz, kömür veya fueloil için tasarlanmıştır. İç kısımlarında seramik boru kullanılan bu baca tipi asite dayanıklı yapıdadır. Borular ‘Şamot kilinden’ üretilmektedir. Bu borular taş yünü ile izole edilmektedir. Taş yünü sıcaklık kaybını oldukça azalttığı için seramik bacalar çok iyi çekiş sağlamaktadır. Seramik bacanın dış kısmı ile kaidesi bims ile yapılmaktadır. Kullanılan bims üstün özelliklere sahiptir. Seramik bacalar kullanım tipleri bakımından aşağıdaki gibi gruplandırılmaktadır.

  • Plafontlu Sistem: Şömine veya soba bacalarının üst kısımda bulunan kontrol alanından başlayabilmesini sağlayan sistemdir. Yapıda yer bulma sorunu varsa veya çatı katı tipi evlerde uygulanması gerekiyorsa tercih edilir.
  • Unıversal Sistem: Tüm yakıt türleri için tercih edilen seramik baca sitemine verilen genel addır.
  • Multi Sistem: C tipi olarak adlandırdığımız kombiler için tasarlanan atık gaz bacası olarak kullanılan seramik baca tipidir. Kombide gerek duyulan taze yanma havasını bacanın bitiş noktasından kombiye temin etmektedir. Bir baca borusuna 10 adet kombi bağlantısını sağlayabilmektedir. 30 kW güce kadar olan kombilerde kullanımı uygundur.

Metal Baca

Metal bacalar kullanılacak yakıt bakımından, gaz ve sıvı yakıt için tasarlanmıştır. Metal bacada en önemli üç kriter; sızdırmazlığı, yoğuşma suyu ve baca gazı kriterleridir. Bu sebeple paslanmaz çelik malzemeden yapılmaları gerekmektedir. Montaj işleminde kelepçe, kaynak, kilit ya da vida yöntemleri tercih edilmektedir.

Bu bacalarda da yalıtım oldukça önemli olduğu için yalıtım malzemesi seçimi yüksek sıcaklığa sayanıklı ve yanmaz tasarlanmaktadır. Metal bacalar tercihen tek ve çift cidarlı yapılmaktadır .

Metal bacalar, çalışma ısısı (450°) ve ani ateşleme (650°) durumunda kullanılacak şekilde üretilmektedir.

Hermetik Baca

Kapalı sistem olarak adlandırdığımız doğalgaz ile çalışan şöminelerde kullanılan baca tipi hermetik baca olarak adlandırılır. Cihaz tiplerine göre farklılık gösteren bu baca tipi iç içe geçen baca elemanlarını bünyesinde bulundurmaktadır.

Hermetik bacanın en önemli avantajı ekonomik ve kurulumunun oldukça kolay olmasıdır. Ek olarak duvardan çıkış şekli ile çok katlı binalarda bile şömine kullanımını sağlamaktadır.

hermetik baca
hermetik baca

Tavsiye Yazı: Lento Nedir? Lento Çeşitleri Nelerdir?

Baca Hesabı Nasıl Yapılır?

Baca hesabı özellikle inşaat mühendislerinin sıkça karşılaştığı işlemlerden birisidir. Baca hesabı nedir ve nasıl yapılmaktadır merak ediyorsanız aşağıda örnek sorularla birlikte detaylıca anlattım.

Baca hesabında en önemli etken unsurlarından birisi baca kesitidir. Bacanın iyi çekebilmesi için en-kesit alan hesabının çok iyi yapılması lazımdır. Baca kesitleri hesaplanırken dikkat edilecek unsurlar;

  • Baca, tuğla ile örülecekse kesit; En küçük 10×10 cm kesitinde en uygun ise 20×20 cm kesitinde olmalıdır.
  • Baca, kalorifer için yapılacaksa en uygun boyut seçimi 47×47 cm veya 47×60 cm şeklindedir
  • Baca dikdörtgen ise kısa kenar ve uzun kenar arasındaki bağıntı 1.50 oranından fazla olmalıdır.

Baca kesiti hesaplanırken aşağıda verilen ve bilinen adıyla ‘Faust Formülü’ olan formülü kullanırız.

hesap formülü

Formülde;

  • F : Baca kesitinin alanı (cm)
  • W : Isı gereksinim miktarı (Kcal/sa)
  • H : Baca yükseklik (m)

Lamda (λ) değerleri;

  • Gaz yakıt : 0.020
  • Sıvı yakıt : 0.025
  • Kok kömür : 0.029
  • Linyit : 0.033

1.0 m³ bina hacmi için gereken W değerlerini gösteren tablo

Pencere Durumu 200 m³  300 m³  400 m³  500 m³  800 m³  2500 m³  3000 m³ 
Tek Pencere(Tek Cam) 77 70 64 58 51 39 32
Çift Pencere (Çift Cam) 60 55 50 45 40 30 25

Baca Hesabı Örnek Soru

Baca kesiti 0.36 m² olan kaloriferli bir binanın, planda ki alanı 200 m² ve kat yüksekliği 2.90 m’dir. Kazanda linyit kömürü yakıldığı, binanın tek pencereli ve 4 katlı olduğu bilinmektedir. Bu yapının baca yüksekliği ne olmalıdır?

Çözüm: Baca kesit alanı (F)= 0.36 m³ ; (60×60)

  • Kat alanı (A)= 200 m²
  • Kat yüksekliği (H)= 2.90 m
  • Kat sayısı= 4

Bina Hacmi (V)= 4 x A x H = 4 x 200 x 2.90 = 2320m³

λ= 0.033 V= 2320 m³ W=39 (Tablodan uygun değer seçilir)

hesaplama formülü

Bu yazımda baca nedir ve baca çeşitleri nelerdir sorularını elimden geldiğince cevaplamaya çalıştım. Aynı zamanda sizlere baca hesabı nasıl yapılır örnek sorularla gösterdim. Soru ve görüşlerinizi benimle yorum kısmında paylaşmayı unutmayın.

Etiketler:,

YORUM YAP

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir